وصف مسجد در اين دوره نويسندهء العقد الفريد مسجد را در اين دوره چنين وصف مىكند : طول آن 404 و عرض آن 304 ، با سه رواق كه محيط به مسجد بوده و اينها هم داخل در همان طول و عرض است . پيشانى ديوارهاى آن تذهيب شده و لبه‌هاى آن روى ستون‌هايى است كه شمار آنها 434 عدد است . طول هر ستون ده ذراع است و آنها 320 سرستون تذهيب شده دارند . ديوار مسجد ، از داخل ، همه با فسيفساء پوشيده شده و درهاى مسجد روى ستونى از سنگ مرمر بين چهار و سه تا دو ( ذراع ) قرار دارد . مسجد 32 در دارد كه هميشه باز است و با شمارى پله بايد از آن بالا رفت . « 1 » وى سپس از چاه زمزم ياد كرده مىگويد : سقف آن طاق ضربى است و با فَسيفساء فرش شده و روى چهار پايه است و هر پايه دو ستون دارد . ميان هر دو پايه را با چوب به هم متصل كرده‌اند . در شرق زمزم اتاقى هست كه بر در آن قفل زده شده است . « 2 » در شرق اين خانه ، خانهء بزرگ مربعى است كه سه قبه دارد و در هر طرف آن يك در وجود دارد . « 3 » سپس مىگويد : وضوخانهء مسجد پر رفت و آمد بود . سپس مىنويسد : كسى كه روى پله‌هاى مروه بايستد ناودان و چيزهاى اطراف آن را مىبيند ، چرا كه قصرهاى بلندى كه ميان دو نقطه بوده منهدم شده است . سپس مىگويد : وقتى سعى كننده از صفا پايين آمده ، به سمت مروه مىرود ، ميان وادى را طى مىكند و در سمت راست او خانه‌ها و سمت چپ او مسجد قرار دارد . « 4 » گو اين كه مىخواهد بگويد كه خانه‌ها به ديوار مسجد چسبيده نبوده است .

--> ( 1 ) . العقد الفريد ، ج 6 ، ص 255 . ( 2 ) . شايد مقصود همان اتاقى است كه « محفوظات » در آن نگهدارى مىشده است . ( 3 ) . شايد مقصودش بيت الشراب است . ( 4 ) . العقد الفريد ، ج 6 ، ص 259 .